İK terimleri sözlüğü: iş hukuku ve personel yönetimi kavramları

Bu sözlük nasıl kullanılır?

Sözlük, insan kaynakları, puantaj, bordro ve iş hukuku alanında en sık karşılaşılan terimleri harf sırasıyla verir. Her terim üç parçadan oluşur: önce tanım, sonra dayanak (kanun ve madde numarası), en sonda konuyu örnek ve hesapla anlatan ayrıntılı rehber. Tanımlar kısa tutuldu; bir hesap ya da uygulama sorusu için bağlantılı rehbere geçin.

Harf dizini: A · B · Ç · D · E · F · G · H · İ · K · M · Ö · P · R · S · T · U · Ü · V · Y · Z

En sık karıştırılan terim çiftleri

Aşağıdaki çiftler günlük dilde birbirinin yerine kullanılır ama hukuki sonuçları farklıdır. Tablonun her satırı sözlükteki iki tanımın kısa karşılaştırmasıdır.

A

Açık rıza

Açık rıza, belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır. Genel ve her şeyi kapsayan bir onay açık rıza sayılmaz. İş ilişkisinde çalışan işverene bağımlı olduğu için rızanın gerçekten özgür olup olmadığı ayrıca sorgulanır; bu yüzden işveren önce rızaya ihtiyaç duymayan bir hukuki sebebin bulunup bulunmadığına bakmalıdır. Dayanak: 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m.3/1-a. Ayrıntı: KVKK uyumlu personel takibi.

Alt işveren

Alt işveren, bir işverenden işyerindeki yardımcı işleri ya da teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren asıl işin bir bölümünü alan ve bu iş için görevlendirdiği işçileri yalnız o işyerinde çalıştıran işverendir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak kanundan, iş sözleşmesinden ya da toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Dayanak: 4857 sayılı İş Kanunu m.2.

Analık izni (doğum izni)

Analık izni, kadın işçinin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört hafta çalıştırılmadığı süredir. Çoğul gebelikte doğum öncesi sekiz haftaya iki hafta eklenir. Kadın işçi isterse bu sürenin bitiminden sonra altı aya kadar ücretsiz izin de kullanabilir; bu ikinci dönem analık izninin değil ücretsiz iznin kurallarına tabidir. Dayanak: 4857 m.74. Ücretsiz dönem için: ücretsiz izin rehberi.

Ara dinlenme

Ara dinlenme, günlük çalışmanın ortasına yakın bir zamanda verilen ve çalışma süresinden sayılmayan moladır. Asgari süreler işin günlük süresine göre belirlenir: dört saat veya daha kısa işlerde on beş dakika, dört saatten yedi buçuk saate kadar işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten uzun işlerde bir saattir. Süreler en azdır ve kural olarak aralıksız verilir. Dayanak: 4857 m.68 · Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3. Hesap ve örnekler: ara dinlenme süresi.

Arabuluculuk (işe iade başvurusunda)

İşe iade talebinde arabuluculuk, iş sözleşmesi feshedilen işçinin dava açmadan önce başvurmak zorunda olduğu ilk aşamadır. İşçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur. Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir. Bu süreler kaçırılırsa işe iade yolu kapanabilir. Dayanak: 4857 m.20.

Asgari ücret

Asgari ücret, iş sözleşmesiyle çalışan her işçiye ödenebilecek en düşük ücret sınırıdır ve İş Kanunu kapsamında olsun olmasın bütün işçiler için geçerlidir. Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından en geç iki yılda bir belirlenir; komisyon kararları kesindir ve Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer. Güncel tutar her dönem yeniden ilan edildiği için bu sözlükte yazılmaz. Dayanak: 4857 m.39. Saat ücretine çevirme: saatlik ücret hesaplama.

Anonim hâle getirme

Anonim hâle getirme, kişisel verilerin başka verilerle eşleştirilse bile hiçbir surette kimliği belirli veya belirlenebilir bir gerçek kişiyle ilişkilendirilemeyecek hâle getirilmesidir. Yalnız adı silmek ya da kimlik numarasını gizlemek tek başına yetmeyebilir; departman, unvan ve tarih gibi alanlar birleşince kişi yeniden bulunabiliyorsa veri anonim sayılmaz. Saklama süresi dolan veriler için silme ve yok etmeyle birlikte kullanılan yöntemlerden biridir. Dayanak: 6698 m.3/1-b · m.7.

Aydınlatma yükümlülüğü

Aydınlatma yükümlülüğü, veri sorumlusunun kişisel verileri elde ederken ilgili kişiye kim olduğunu, verinin hangi amaçla işleneceğini, kimlere ve hangi amaçla aktarılabileceğini, toplama yöntemini ve hukuki sebebini ve ilgili kişinin haklarını bildirme borcudur. İşveren için bu bildirim işe girişte ve yeni bir veri işleme (örneğin konumlu giriş-çıkış) başlatıldığında yapılır; açık rızadan ayrı bir yükümlülüktür. Dayanak: 6698 m.10. Uygulama: personel takibinde KVKK.

B

Belirli süreli iş sözleşmesi

Belirli süreli iş sözleşmesi, belirli süreli işlerde ya da belli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yazılı şekilde yapılan sözleşmedir. Esaslı bir neden olmadan art arda (zincirleme) yapılamaz; aksi hâlde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır. Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmeleri her durumda yazılı yapılmalıdır. Dayanak: 4857 m.8 · m.11.

Belirsiz süreli iş sözleşmesi

Belirsiz süreli iş sözleşmesi, iş ilişkisinin bir süreye bağlanmadığı sözleşmedir ve kanunun varsaydığı olağan türdür: sözleşmede süre yoksa iş ilişkisi belirsiz süreli sayılır. Bu sözleşmenin feshinde bildirim süreleri uygulanır, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçi için işverenin geçerli bir sebebe dayanması gerekir. Dayanak: 4857 m.11 · m.17 · m.18.

Bildirimli (süreli) fesih

Bildirimli fesih, belirsiz süreli iş sözleşmesinin karşı tarafa önceden haber verilerek sona erdirilmesidir. Sözleşme, işçinin kıdemine göre bildirimden iki, dört, altı veya sekiz hafta sonra feshedilmiş sayılır; bu süreler en azdır ve sözleşmeyle artırılabilir. İşveren bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek de sözleşmeyi feshedebilir. Bildirime uymayan taraf ihbar tazminatı öder. Dayanak: 4857 m.17.

Biyometrik veri

Biyometrik veri, parmak izi, yüz geometrisi, iris ve retina gibi kişinin fiziksel özelliklerinden elde edilen veridir ve kanunda özel nitelikli kişisel veri olarak sayılır. Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun 2026/921 sayılı ilke kararı, mesai takibi amacıyla parmak izi, yüz tanıma, iris ve retina verisi işlenmesini açık rıza olsa dahi hukuka aykırı saymıştır; gerekçe ölçülülük ilkesidir. Dayanak: 6698 m.6/1 · KVKK Kurulu 2026/921. Karar ve seçenekler: biyometrik mesai takibi yasağı.

Bölümler hâlinde yıllık izin

Yıllık ücretli izin kural olarak işveren tarafından bölünemez ve sürekli verilir. Taraflar anlaşırsa izin, bölümlerden biri on günden az olmamak üzere parçalar hâlinde kullanılabilir. İşverenin yıl içinde verdiği diğer ücretli veya ücretsiz izinler, dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izinden düşülemez; yani mazeret izni ya da rapor yıllık izin bakiyesini azaltmaz. Dayanak: 4857 m.56. Hesap: yıllık izin hesaplama.

Ç

Çağrı üzerine çalışma

Çağrı üzerine çalışma, işçinin yapmayı üstlendiği işe ihtiyaç duyulduğunda iş görme borcunu yerine getireceğinin yazılı sözleşmeyle kararlaştırıldığı kısmi süreli iş ilişkisidir. Taraflar hafta, ay veya yıl gibi bir dönemde ne kadar çalışılacağını belirlemezse haftalık süre yirmi saat kararlaştırılmış sayılır. Belirlenen sürede işçi çalıştırılsın ya da çalıştırılmasın ücrete hak kazanır. Dayanak: 4857 m.14. Kısmi süreli kurallar: kısmi süreli çalışma.

Çalışma süresi

Çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. Bunun yanında başka yere gönderilmede yolda geçen süre, işe hazır bekleme ve emziren işçinin süt verme süreleri gibi bazı süreler de çalışma süresinden sayılır; ara dinlenmeleri ise sayılmaz. Haftalık üst sınır genel olarak kırk beş saattir ve günlük çalışma on bir saati aşamaz. Dayanak: 4857 m.63 · m.66 · Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3. Hesaplayın: çalışma süresi aracı.

Çalışan temsilcisi

Çalışan temsilcisi, iş sağlığı ve güvenliği çalışmalarına katılma, çalışmaları izleme, tedbir alınmasını isteme ve teklifte bulunma gibi konularda çalışanları temsil etmeye yetkili çalışandır. İş güvenliği uzmanı ya da işyeri hekimi gibi bir meslek unvanı değildir; işyerindeki çalışanlar arasından gelir ve işveren ile çalışanlar arasında güvenlik konularında köprü kurar. Dayanak: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.3/1-c.

D

Denkleştirme

Denkleştirme, haftalık normal çalışma süresinin günlere farklı dağıtıldığı durumda, işçinin iki aylık dönem içindeki haftalık ortalama çalışmasının normal haftalık süreyi aşmamasıdır. Bu hâlde bazı haftalarda kırk beş saat aşılsa bile aşan kısım fazla çalışma sayılmaz. Süre toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir; turizm sektöründe kural dört ay, toplu iş sözleşmesiyle altı aydır. Dayanak: 4857 m.41 · m.63. Örneklerle: denkleştirme nedir.

Deneme süresi

Deneme süresi, iş sözleşmesine konulan ve taraflara birbirini tanıma imkânı veren başlangıç dönemidir; en çok iki ay olabilir, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Bu süre içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır; deneme süresi yıllık izin için gereken bir yıla da dahildir. Dayanak: 4857 m.15 · m.53.

Devamsızlık

Devamsızlık, işçinin işverenden izin almadan ya da haklı bir sebebe dayanmadan işe gelmemesidir. Kanun işverene haklı nedenle derhal fesih hakkını şu hâllerde tanır: ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki kez herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü ya da bir ayda üç iş günü işe devam etmeme. Devamsızlığın kaydı ve ispatı işverene düşer. Dayanak: 4857 m.25/II-g. Kayıt ve tutanak: devamsızlık tutanağı.

Destek elemanı

Destek elemanı, asıl görevinin yanında iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım gibi konularda özel olarak görevlendirilmiş, uygun donanıma ve yeterli eğitime sahip kişidir. Acil durumda ilk müdahaleyi yapacak kişilerin önceden belli olmasını sağlar; vardiyalı işyerlerinde her postada bulunup bulunmadığı planlamada kontrol edilmelidir. Dayanak: 6331 m.3/1-ç.

E

Eksik gün

Eksik gün, sigortalının ay içinde çalışmadığı ve ücret almadığı için SGK’ya otuz günden az bildirilen günleridir. İşveren bu günlerin sayısını ve nedenini aylık prim ve hizmet belgesinin yerini alan muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde bildirir. Ücretsiz izin, raporlu gün ve devamsızlık en sık eksik gün nedenleridir; her birinin kendi kodu ve belgesi vardır. Dayanak: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.3/14 · m.86. Nedenler ve belgeler: eksik gün nedenleri.

Emsal işçi

Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzer işte tam süreli çalıştırılan işçidir; işyerinde böyle biri yoksa o işkolunda şartlara uygun bir işyerindeki benzer işi yapan tam süreli işçi esas alınır. Kısmi süreli çalışanın ücret ve paraya ilişkin bölünebilir hakları emsal işçiye göre çalıştığı süreyle orantılı ödenir ve salt kısmi süreli olduğu için farklı işleme tabi tutulamaz. Dayanak: 4857 m.13. Ayrıntı: kısmi süreli çalışma.

Esaslı değişiklik

Esaslı değişiklik, iş sözleşmesi, personel yönetmeliği ya da işyeri uygulamasıyla oluşmuş çalışma koşullarının önemli ölçüde değiştirilmesidir; örneğin çalışma saatinin, yerinin veya ücret yapısının değişmesi. İşveren bunu ancak yazılı bildirimle yapabilir; işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz ve işveren ancak geçerli nedenle fesih yoluna gidebilir. Dayanak: 4857 m.22.

F

Fazla çalışma

Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. Her fazla saat için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir; işçi isterse bunun yerine her saat için bir buçuk saat serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışmanın toplamı yılda iki yüz yetmiş saati aşamaz ve işçinin onayı gerekir; gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Dayanak: 4857 m.41. Hesap ve araç: fazla mesai hesaplama.

Fazla çalışma onayı

Fazla çalışma onayı, işçinin fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapmayı kabul ettiğini gösteren yazılı beyanıdır. Onay iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve özlük dosyasında saklanır. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmada onay aranmaz. İşçi onayını otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir. Dayanak: 4857 m.41 · Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9. Form ve kurallar: fazla mesai onay formu.

Fazla mesai

Fazla mesai, kanundaki “fazla çalışma” kavramının günlük dildeki adıdır; iş hayatında ve bordroda çoğunlukla bu ad kullanılır. Hukuki sonuçları fazla çalışmayla aynıdır: haftalık kırk beş saati aşan süre, yüzde elli zamlı ücret ya da bir buçuk saat serbest zaman, yıllık iki yüz yetmiş saat sınırı ve yazılı onay şartı. Kanun metninde “mesai” kelimesi bu anlamda geçmez. Dayanak: 4857 m.41. Takip: mesai takip programı.

Fazla sürelerle çalışma

Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlendiği işyerlerinde, sözleşmedeki ortalama haftalık süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmadır. Bu saatler için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş fazlası ödenir ya da işçi isterse her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanır. Kırk beş saati aşan kısım ise fazla çalışmadır. Dayanak: 4857 m.41. Örnek: haftalık çalışma süresi.

Fesih bildirimi

Fesih bildirimi, iş sözleşmesini sona erdiren tarafın bu iradesini karşı tarafa açıkladığı beyandır. İşveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır. İşçinin davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle belirsiz süreli sözleşme, işçinin savunması alınmadan feshedilemez; işverenin m.25/II’deki haklı nedenle fesih hakkı saklıdır. Dayanak: 4857 m.19.

G

Gece çalışması

Gece, çalışma hayatında en geç saat 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve her hâlde en fazla on bir saat olan dönemdir. İşçilerin gece çalışması kural olarak yedi buçuk saati geçemez; turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti gibi bazı işlerde istisna vardır. Gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Dayanak: 4857 m.69 · m.41. Kurallar: gece çalışması kuralları.

Gece postası

Gece postası, postalar hâlinde çalışılan işlerde gece dönemine denk gelen vardiyadır. Kanun aynı işçinin sürekli gece postasında kalmasını engeller: bir çalışma haftası gece çalışan işçi, sonraki çalışma haftasında gündüz postasında çalıştırılarak postalar sıraya konur; iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir. Postası değişen işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postaya verilemez. Dayanak: 4857 m.69. Plan: vardiya planı nasıl yapılır.

Geçerli sebeple fesih

Geçerli sebeple fesih, işverenin belirsiz süreli iş sözleşmesini işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan bir sebebe dayanarak sona erdirmesidir. Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçiler bu güvenceden yararlanır. Geçerli sebep yoksa işçi işe iade talep edebilir. Dayanak: 4857 m.18 · m.20.

Geçici iş göremezlik ödeneği

Geçici iş göremezlik ödeneği, istirahat raporlu sigortalıya çalışamadığı günler için SGK’nın ödediği paradır. İş kazası ve meslek hastalığında her gün için ödenir. Hastalıkta ise iş göremezlikten önceki bir yıl içinde en az doksan gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olması şartıyla raporun üçüncü gününden başlar. Ödemenin şartı Kurumca yetkilendirilen hekimden alınmış rapordur. Dayanak: 5510 m.18. Puantaj ve ücret: raporlu günlerde maaş.

Genç çalışan

Genç çalışan, on beş yaşını bitirmiş ancak on sekiz yaşını doldurmamış çalışandır. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında ayrı bir koruma grubudur; risk değerlendirmesinde ve görevlendirmede yaşına uygun işler, eğitim ve gözetim ayrıca planlanır. On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerin yıllık ücretli izni hizmet süresinden bağımsız olarak yirmi günden az olamaz. Dayanak: 6331 m.3/1-e · 4857 m.53.

Genel tatil

Genel tatil, kanunda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerdir. Bu günlerde çalışmayan işçiye bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam ödenir; tatil yapmayarak çalışan işçiye ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret daha ödenir. Hangi günlerin genel tatil olduğu 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun’da sayılır. Dayanak: 4857 m.47 · 2429 sayılı Kanun. Takvim ve ücret: 2026 resmî tatiller · tatil ücreti hesabı.

Giydirilmiş ücret

Giydirilmiş ücret, kıdem ve ihbar tazminatı hesabında esas alınan, çıplak ücrete işçiye sağlanan para ve para ile ölçülebilen sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatlerin eklenmesiyle bulunan ücrettir; yemek, yol, ikramiye gibi düzenli yardımlar bu kapsamda değerlendirilir. “Giydirilmiş ücret” kanundaki adı değil uygulamadaki adıdır; kuralın kendisi 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesinde yazar. Dayanak: 1475 sayılı İş Kanunu m.14.

H

Haklı nedenle fesih

Haklı nedenle fesih, iş sözleşmesinin süresi beklenmeden ve bildirim yapılmadan derhal sona erdirilmesidir. İşçi ve işveren için ayrı ayrı sayılan sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller ve zorlayıcı sebeplerde kullanılabilir. Ahlak ve iyi niyete aykırılığa dayanan fesih, öğrenmeden itibaren altı iş günü ve kural olarak fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Dayanak: 4857 m.24 · m.25 · m.26.

Hafta tatili

Hafta tatili, tatil gününden önceki iş günlerinde çalışmış olma koşuluyla işçiye yedi günlük bir dönem içinde verilen kesintisiz en az yirmi dört saatlik dinlenmedir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren iş karşılığı olmaksızın o günün ücretini tam öder. Hafta tatili ile genel tatil ayrı haklardır; genel tatilin hafta tatiline denk gelmesi ayrı bir hesap konusudur. Dayanak: 4857 m.46. Hesap: hafta tatili ve genel tatil ücreti.

Haftalık çalışma süresi

Haftalık çalışma süresi, genel olarak en çok kırk beş saattir ve aksi kararlaştırılmadıkça haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Taraflar anlaşırsa süre günlere farklı dağıtılabilir, ancak günlük çalışma on bir saati aşamaz. Yer altı maden işlerinde üst sınır günde yedi buçuk, haftada otuz yedi buçuk saattir. Bu sınırı aşan süre fazla çalışmadır. Dayanak: 4857 m.63. Ayrıntı: haftalık çalışma süresi.

Hazır bekleme süresi

Hazır bekleme süresi, işçinin işinde ve her an iş görmeye hazır hâlde bulunduğu hâlde çalıştırılmadan, çıkacak işi bekleyerek geçirdiği süredir ve günlük çalışma süresinden sayılır. Örneğin müşteri ya da sevkiyat bekleyen bir çalışanın işyerinde boş geçirdiği zaman çalışma süresidir; puantajda “boşta” diye düşülmez. Ara dinlenmesiyle karıştırılmamalıdır. Dayanak: 4857 m.66/1-c.

İ

İhbar süresi

İhbar süresi, belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden tarafın karşı tarafa önceden tanıması gereken bildirim süresidir. İşçinin kıdemi altı aydan azsa iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar altı hafta, üç yıldan fazlaysa sekiz haftadır. Bu süreler en azdır ve sözleşmeyle uzatılabilir. Dayanak: 4857 m.17.

İhbar tazminatı

İhbar tazminatı, belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim süresine uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği, bildirim süresine ilişkin ücret tutarındaki tazminattır. Hem işveren hem işçi için doğabilir. Hesabında giydirilmiş ücret esas alınır. Bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi fesheden işveren ayrıca ihbar tazminatı ödemez; zamanaşımı beş yıldır. Dayanak: 4857 m.17 · Ek m.3 · 1475 m.14.

İlgili kişi

İlgili kişi, kişisel verisi işlenen gerçek kişidir; personel takibinde bu kişi çalışandır, aday başvurularında ise iş adayıdır. İlgili kişi, verisinin işlenip işlenmediğini öğrenme, işlenmişse bilgi isteme, düzeltilmesini ve şartları oluşmuşsa silinmesini talep etme gibi haklara sahiptir ve başvurusunu veri sorumlusuna, yani işverene yapar. Dayanak: 6698 m.3/1-ç · m.11.

İş güvenliği uzmanı

İş güvenliği uzmanı, iş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş ve iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip kişidir; mühendis, mimar, teknik eleman ya da kanunda sayılan müfettişler arasından gelir. İşveren uzmanı çalışanları arasından görevlendirir; uygun kişi yoksa hizmeti ortak sağlık ve güvenlik biriminden satın alabilir. Dayanak: 6331 m.3/1-f · m.6/1-a.

İş kazası

İş kazası, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında, işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olaydır. Sosyal sigorta mevzuatının kendi iş kazası tanımı da vardır. İş kazasına bağlı istirahatte geçici iş göremezlik ödeneği raporun ilk gününden ödenir. Dayanak: 6331 m.3/1-g · 5510 m.18.

İş sağlığı ve güvenliği (İSG)

İş sağlığı ve güvenliği, işyerlerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamak ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarını iyileştirmek için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenleyen alandır. Temel kanunu 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’dur; risk değerlendirmesi, işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve çalışan eğitimi bu kanunun başlıca araçlarıdır. Dayanak: 6331 sayılı Kanun.

İş sözleşmesi

İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Kanunda aksi yazılmadıkça özel bir şekle tabi değildir, ancak süresi bir yıl ve daha fazla olanlar yazılı yapılmalıdır. Yazılı sözleşme yoksa işveren en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, süreyi, temel ücreti ve ödeme dönemini gösteren yazılı belge vermek zorundadır. Dayanak: 4857 m.8.

İşçi

İşçi, bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir. Tanımın ölçütü unvan ya da bordrodaki ad değil, iş sözleşmesine dayanan bağımlı çalışmadır: yarı zamanlı, belirli süreli, çağrı üzerine ya da uzaktan çalışan da işçidir. İşçi ile işveren arasındaki ilişkiye iş ilişkisi denir. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ise kendi kapsamı için daha geniş olan “çalışan” kavramını kullanır. Dayanak: 4857 m.2 · 6331 m.3/1-b.

İşe iade

İşe iade, geçerli sebep gösterilmeden ya da geçersiz bir sebeple sözleşmesi feshedilen işçinin işine geri dönmesini sağlayan yoldur. Feshin geçersizliğine karar verilirse işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır; başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücret tutarında tazminat öder. Başvuru önce arabulucuya, fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde yapılır. Dayanak: 4857 m.20 · m.21.

İşveren

İşveren, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluştur. İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kişilere işveren vekili denir; işveren vekilinin işçilere karşı işlemlerinden doğrudan işveren sorumludur. Kişisel veriler bakımından işveren, çalışan verilerinin veri sorumlusudur. Dayanak: 4857 m.2 · 6698 m.3/1-ı.

İşyeri

İşyeri, işveren tarafından mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birimdir. İşyerine bağlı yerler ile dinlenme, emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene, eğitim yerleri ve avlu gibi eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır. İşyeri, bu bağlı yerler ve araçlarla birlikte bir bütündür. Dayanak: 4857 m.2.

İşyeri hekimi

İşyeri hekimi, iş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, işyeri hekimliği belgesine sahip hekimdir. İşveren işyeri hekimini çalışanları arasından görevlendirir; niteliklere sahip personel yoksa hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik biriminden ya da çalışan sağlığı merkezinden (ÇASMER) alabilir. On ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde ayrıca diğer sağlık personeli görevlendirilir. Dayanak: 6331 m.3/1-ı · m.6/1-a.

K

Kısmi süreli çalışma

Kısmi süreli çalışma, işçinin normal haftalık çalışma süresinin tam süreli çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlendiği iş sözleşmesidir. Kısmi süreli işçi, haklı bir neden olmadıkça yalnız bu yüzden emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz; ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreyle orantılı ödenir. Dayanak: 4857 m.13. Kurallar: kısmi süreli çalışma.

Kıdem tazminatı

Kıdem tazminatı, iş sözleşmesi kanunda sayılan hâllerden biriyle sona eren işçiye her tam hizmet yılı için otuz günlük ücreti tutarında ödenen tazminattır; yıldan artan süreler de aynı oranda hesaba girer, bu yüzden hak için en az bir tam yıl gerekir. Bu hâller: ahlak ve iyi niyete aykırılık dışındaki sebeplerle işveren feshi, işçinin haklı nedenle feshi, askerlik, emeklilik, kadının evlendikten sonra bir yıl içinde ayrılması ve ölüm. Hesap son giydirilmiş ücret üzerinden yapılır. Dayanak: 1475 sayılı İş Kanunu m.14 (4857 m.120 ile yürürlükte) · 4857 Ek m.3.

Kişisel veri

Kişisel veri, kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgidir. Çalışan için ad ve kimlik numarasının yanında giriş-çıkış saatleri, konum kaydı, izin ve rapor bilgileri, performans notları ve kamera görüntüleri de kişisel veridir. Bu verilerin her işlenişi bir amaca ve kanunda sayılan bir hukuki sebebe dayanmalıdır. Dayanak: 6698 m.3/1-d · m.5. Uygulama: KVKK uyumlu personel takibi.

Kişisel verilerin işlenmesi

Kişisel verilerin işlenmesi, verilerin tamamen veya kısmen otomatik yollarla ya da bir veri kayıt sisteminin parçası olarak elde edilmesi, kaydedilmesi, depolanması, saklanması, değiştirilmesi, açıklanması, aktarılması ve sınıflandırılması gibi veri üzerinde yapılan her türlü işlemdir. Bu yüzden yalnız bir dosyada saklamak ya da bir tabloya bakmak da işleme sayılır. Dayanak: 6698 m.3/1-e.

KVKK

KVKK, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun kısaltmasıdır; aynı kısaltma kanunu uygulayan Kişisel Verileri Koruma Kurumu için de kullanılır. Kanun kişisel verilerin işlenmesinde başta özel hayatın gizliliği olmak üzere temel hak ve özgürlükleri korumayı amaçlar. İK tarafında aydınlatma, açık rıza, veri güvenliği, saklama ve imha süreçleri bu kanuna göre kurulur. Dayanak: 6698 sayılı Kanun. Ayrıntı: KVKK uyumlu personel takibi.

M

Mazeret izni

Mazeret izni, kanunda belirli olaylara bağlanmış ücretli izinlerin günlük dildeki adıdır. İşçiye evlenmesi, evlat edinmesi ya da anne, baba, eş, kardeş veya çocuğunun ölümü hâlinde üç gün; eşinin doğum yapması hâlinde on gün ücretli izin verilir. En az yüzde yetmiş engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğun tedavisi için yılda on güne kadar ücretli izin ayrıca vardır. Dayanak: 4857 Ek m.2. Ayrıntı: mazeret izni.

Meslek hastalığı

Meslek hastalığı, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalıktır. Gürültü, toz, kimyasal madde ya da tekrarlayan hareket gibi işin kendisinden doğan etkenlerle bağlantılıdır. Meslek hastalığına bağlı istirahatte geçici iş göremezlik ödeneği, iş kazasında olduğu gibi her gün için ödenir. Dayanak: 6331 m.3/1-l · 5510 m.18.

Mesai

Mesai, günlük dilde bir işçinin işte geçirdiği çalışma süresini anlatmak için kullanılan addır; kanundaki karşılığı “çalışma süresi”dir. “Mesai saatleri” işyerinin çalışma düzenini, “mesai takibi” giriş-çıkış ve çalışma süresinin kaydını, “fazla mesai” ise kanundaki fazla çalışmayı anlatır. Hukuki bir soruda her zaman kanundaki terimin tanımına bakılır. Dayanak: 4857 m.63 (çalışma süresi). Kayıt: mesai takip programı.

Ö

Özel nitelikli kişisel veri

Özel nitelikli kişisel veri, kişinin ırkı, etnik kökeni, siyasi düşüncesi, inancı, kılık kıyafeti, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği, sağlığı, cinsel hayatı, ceza mahkûmiyeti ile biyometrik ve genetik verileridir. Bu verilerin işlenmesi kural olarak yasaktır ve yalnız kanunda sayılan istisnalarla mümkündür. İK’da sağlık raporları ve biyometri en sık karşılaşılan örneklerdir. Dayanak: 6698 m.6. Biyometri için: 2026/921 ilke kararı.

Özlük dosyası

Özlük dosyası, işverenin çalıştırdığı her işçi için düzenlediği ve işçinin kimlik bilgilerinin yanında İş Kanunu ve diğer kanunlar uyarınca düzenlemek zorunda olduğu bütün belge ve kayıtları sakladığı dosyadır. İşveren bu dosyayı istendiğinde yetkili mercilere göstermek, işçi hakkındaki bilgileri dürüstlük kuralına ve hukuka uygun kullanmak ve gizli tutmakla yükümlüdür. Dayanak: 4857 m.75. Belge listesi: personel özlük dosyası.

P

PDKS

PDKS, Personel Devam Kontrol Sistemi’nin kısaltmasıdır: çalışanların işe giriş ve çıkış zamanlarını elektronik olarak kaydeden ve bu kayıtlardan çalışma süresini, geç kalmayı, devamsızlığı ve fazla çalışmayı hesaplayan sistemdir. Kanunda adı geçmez; ancak fazla çalışmanın ödenmesi, ara dinlenmesi ve günlük on bir saat sınırı çalışma süresinin kaydını gerektirdiği için kullanılır. Dayanak: 4857 m.41 · m.63 · m.68 (kaydı gerektiren hükümler). Tanım: PDKS nedir · ürün: PDKS programı.

Posta

Posta, işin kesintisiz ya da uzun süreli yürütüldüğü işyerlerinde işçilerin nöbetleşe çalıştığı çalışma grubudur; günlük dildeki karşılığı vardiyadır. Postalar hâlinde çalışılan işlerde çalışma süresi, gece çalışması, hafta tatili ve ara dinlenmesine ilişkin özel usuller Postalar Hâlinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’te düzenlenir. Dayanak: 4857 m.69 · Postalar Yönetmeliği. Plan: vardiya planlama.

Prim ödeme gün sayısı (SGK prim günü)

Prim ödeme gün sayısı, sigortalı adına SGK’ya prim bildirilen gün sayısıdır; günlük dilde “SGK prim günü” denir. Sosyal sigorta mevzuatında ay otuz gün olarak değerlendirilir; bu yüzden tam çalışan sigortalı, ay kaç gün çekerse çeksin otuz gün bildirilir. Otuz günden az bildirilen ayda eksik günlerin nedeni ayrıca gösterilir. Dayanak: 5510 m.3/14 · m.86. Ayrıntı: eksik gün nedenleri.

Prime esas kazanç

Prime esas kazanç, sigorta primlerinin hesaplandığı tutardır: hak edilen ücretler ile prim, ikramiye ve benzeri ödemelerden oluşur ve kanunda sayılan bazı ödemeler bu tutara katılmaz. Alt ve üst sınırı vardır; güncel sınırlar her dönem değiştiği için bu sözlükte yazılmaz. Bordroda brüt ücretten farklı olabilir. Dayanak: 5510 m.80.

Puantaj

Puantaj, her çalışanın ay içindeki her gününü bir duruma (çalıştı, izinli, raporlu, hafta tatili, genel tatil, devamsız) ve saat toplamına çeviren çizelgedir. Giriş-çıkış kayıtları, vardiya, izin ve rapor bilgisinden üretilir ve bordronun girdisidir. Kanunda adı geçmez; ancak ücret hesap pusulasında fazla çalışma ve tatil ücretlerinin ayrı gösterilmesi gibi yükümlülükler puantajı gerektirir. Dayanak: 4857 m.37 · m.41 (kaydı gerektiren hükümler). Tanım: puantaj nedir · hazırlama: puantaj nasıl hazırlanır.

R

Raporlu gün

Raporlu gün, çalışanın Kurumca yetkilendirilen hekimden aldığı istirahat raporuyla işe gelmediği gündür. Bu günlerin karşılığını kural olarak işveren değil SGK, geçici iş göremezlik ödeneği olarak öder; hastalıkta ödenek üçüncü günden başlar, iş kazası ve meslek hastalığında ilk günden. Raporlu gün puantajda devamsızlıktan ve ücretsiz izinden ayrı işlenir. Dayanak: 5510 m.18. Ayrıntı: raporlu günlerde maaş.

Risk değerlendirmesi

Risk değerlendirmesi, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan etkenler ile risklerin analiz edilip derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmadır. İş sağlığı ve güvenliğinin temel belgesidir; gece postası, yalnız çalışma ve genç çalışan gibi durumlar burada ele alınır. Dayanak: 6331 m.3/1-ö.

S

Savunma

Savunma, işçinin davranışı veya verimiyle ilgili bir nedenle iş sözleşmesi feshedilmeden önce, hakkındaki iddialara karşı açıklamasının alınmasıdır. Kanun, savunma alınmadan belirsiz süreli sözleşmenin bu nedenlerle feshedilemeyeceğini açıkça yazar; işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı (m.25/II) bu kuralın dışındadır. Savunma isteği ve cevabı yazılı alınıp özlük dosyasında saklanır. Dayanak: 4857 m.19. Belgeleme: devamsızlık tutanağı ve savunma.

Serbest zaman

Serbest zaman, fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma yapan işçinin isterse zamlı ücret yerine kullandığı ücretli boş zamandır. Fazla çalışılan her saat için bir buçuk saat, fazla sürelerle çalışılan her saat için bir saat on beş dakika verilir. İşçi bu zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinden kesinti olmadan kullanır. Dayanak: 4857 m.41. Hesap: fazla mesai hesaplama.

T

Takım sözleşmesi

Takım sözleşmesi, birden çok işçinin oluşturduğu bir takımı temsilen bu işçilerden birinin, takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmedir. İnşaat ve mevsimlik işlerde ekip hâlinde işe alınan çalışanlarda karşılaşılır. Takımdaki her işçi ile işveren arasında ayrıca iş sözleşmesi kurulmuş olur; puantaj da takım değil kişi bazında tutulur. Dayanak: 4857 m.16.

Tehlike sınıfı

Tehlike sınıfı, iş sağlığı ve güvenliği bakımından yapılan işin özelliği, kullanılan ya da ortaya çıkan maddeler, iş ekipmanı, üretim yöntemleri ve çalışma ortamı dikkate alınarak işyeri için belirlenen tehlike grubudur. İşyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personeli görevlendirme yükümlülüklerinin kapsamı bu sınıfa göre değişir. Dayanak: 6331 m.3/1-r · m.6.

Telafi çalışması

Telafi çalışması, zorunlu nedenlerle işin durması, genel tatil öncesi ya da sonrası işyerinin tatil edilmesi veya işçinin talebiyle izin verilmesi gibi hâllerde çalışılmayan sürelerin dört ay içinde sonradan çalıştırılmasıdır. Bu çalışmalar fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz, yani zamlı ücret doğurmaz. Cumhurbaşkanı dört aylık süreyi iki katına kadar artırabilir. Dayanak: 4857 m.64. Kurallar: telafi çalışması.

Tutanak

Tutanak, işyerinde yaşanan bir olayın (devamsızlık, geç kalma, iş kazası, zimmet teslimi gibi) tarih, saat ve tanıklarla yazılı hâle getirildiği belgedir. İş Kanunu’nda tanımlanmış bir belge türü değildir; değeri ispat aracı olmasından gelir. Olay anında ya da hemen sonra düzenlenmesi, en az iki tanığın imzası ve çalışanın imzadan kaçınması hâlinde bunun da yazılması uygulamada aranır. Dayanak: kanunda tanımı yok; ispat için 4857 m.19 · m.25 hâllerinde kullanılır. Örnek: devamsızlık tutanağı şablonu.

U

Uzaktan çalışma

Uzaktan çalışma, işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirdiği ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve iletişim gibi konular yer alır. Ayrıntılar Uzaktan Çalışma Yönetmeliği’nde düzenlenir. Dayanak: 4857 m.14 · Uzaktan Çalışma Yönetmeliği. Ayrıntı: uzaktan çalışma yönetmeliği.

Ü

Ücret

Ücret, genel anlamda bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır. Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her istihkak kural olarak Türk parasıyla, işyerinde ya da bu amaçla açılan banka hesabına ödenir. Ücret en geç ayda bir ödenir; sözleşmeyle bu süre bir haftaya kadar kısaltılabilir. Dayanak: 4857 m.32.

Ücret bordrosu

Ücret bordrosu, işverenin her ay ödediği ücretler için tutmak zorunda olduğu, vergi mevzuatına dayanan kayıttır. Bordroda en az çalışanın adı soyadı ve ücreti aldığına dair imzası, ücretin ait olduğu dönem, brüt tutar ve yapılan kesintiler gibi bilgiler bulunur. Puantajdan farkı: puantaj günleri ve saatleri sayar, bordro bu sayıyı tutara çevirir. Dayanak: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.238. Puantajla ilişkisi: puantaj nedir.

Ücret hesap pusulası

Ücret hesap pusulası, işverenin ücret ödemesinde işçiye verdiği, ücret hesabını gösteren imzalı ya da işyerinin özel işaretini taşıyan belgedir. Pusulada ödemenin günü, ilgili olduğu dönem ve fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan her türlü ekleme ile kesintiler ayrı ayrı gösterilir. Uygulamada “maaş pusulası” ya da “bordro dökümü” denir. Dayanak: 4857 m.37.

Ücret kesme cezası

Ücret kesme cezası, işverenin toplu iş sözleşmesinde ya da iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle işçinin ücretinden ceza olarak yaptığı kesintidir. Kesinti işçiye sebebiyle birlikte derhal bildirilmeli ve bir ayda iki gündeliği, parça başı işlerde iki günlük kazancı aşmamalıdır. Sözleşmede dayanağı olmayan ceza kesintisi yapılamaz; geç kalınan sürenin ücretinin ödenmemesi ise ayrı bir konudur. Dayanak: 4857 m.38. Ayrım: geç kalma kesintisi.

Ücretin ödenmemesi

Ücret, ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde zorlayıcı bir neden dışında ödenmezse işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle çalışmayan işçilerin sözleşmesi feshedilemez, yerlerine yeni işçi alınamaz ve sayıca toplu bir hâl alsa bile bu davranış grev sayılmaz. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz işler. Dayanak: 4857 m.34.

Ücretsiz izin

Ücretsiz izin, iş sözleşmesi sürerken çalışanın işe gelmediği ve işverenin o günler için ücret ödemediği izindir. İş Kanunu’nda genel bir ücretsiz izin maddesi yoktur: kanun doğum sonrası altı aya kadar izin gibi birkaç hâlde ücretsiz izni zorunlu tutar, diğerlerini tarafların anlaşmasına bırakır. Ücretsiz izin günleri SGK’ya eksik gün olarak bildirilir. Dayanak: 4857 m.56 · m.74 · 5510 m.86. Ayrıntı: ücretsiz izin rehberi.

V

Vardiya

Vardiya, işyerinin çalışma saatlerinin işçi grupları arasında bölündüğü çalışma dilimidir; kanundaki karşılığı “posta”dır. Vardiya planında günlük on bir saat sınırı, ara dinlenmesi, gece çalışmasının yedi buçuk saat sınırı, gece-gündüz postası nöbetleşmesi ve posta değişiminde en az on bir saat kesintisiz dinlenme birlikte gözetilir. Dayanak: 4857 m.63 · m.68 · m.69. Nasıl yapılır: vardiya planı · şablon: vardiya çizelgesi şablonu.

Veri işleyen

Veri işleyen, veri sorumlusunun verdiği yetkiye dayanarak onun adına kişisel verileri işleyen gerçek veya tüzel kişidir. İşveren personel takibi için bir bulut yazılımı kullanıyorsa, verinin amacını ve yöntemini işveren belirlediği için işveren veri sorumlusu, yazılımı işleten firma ise kural olarak veri işleyendir. Veri güvenliği tedbirlerinden ikisi birlikte sorumludur. Dayanak: 6698 m.3/1-ğ · m.12/2.

Veri sorumlusu

Veri sorumlusu, kişisel verilerin işleme amaçlarını ve vasıtalarını belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından ve yönetilmesinden sorumlu olan gerçek veya tüzel kişidir. Çalışan verileri bakımından işveren veri sorumlusudur: aydınlatma, veri güvenliği, saklama ve imha ile çalışanın başvurularını cevaplama yükümlülükleri ona aittir; yazılım sağlayıcısına devredilemez. Dayanak: 6698 m.3/1-ı · m.10 · m.12.

VERBİS (Veri Sorumluları Sicili)

Veri Sorumluları Sicili, Kişisel Verileri Koruma Kurumu Başkanlığınca kamuya açık olarak tutulan ve kişisel veri işleyen gerçek ve tüzel kişilerin veri işlemeye başlamadan önce kaydolmak zorunda olduğu sicildir; uygulamada kaydın yapıldığı sistemin adıyla VERBİS olarak anılır. Kurul, verinin niteliği, sayısı ve işlemenin kanundan kaynaklanması gibi objektif ölçütlerle kayıt zorunluluğuna istisna getirebilir; muafiyet eşikleri Kurul kararlarındadır. Dayanak: 6698 m.16.

Y

Yıllık ücretli izin

Yıllık ücretli izin, işyerinde deneme süresi dahil en az bir yıl çalışmış işçiye verilen ve vazgeçilemeyen ücretli dinlenme hakkıdır. Süre hizmet yılına göre en az on dört (bir-beş yıl), yirmi (beş-on beş yıl) ve yirmi altı gündür (on beş yıl ve üzeri). On sekiz ve daha küçük yaştakiler ile elli ve daha yukarı yaştakilerin izni yirmi günden az olamaz. Dayanak: 4857 m.53. Hesaplayın: yıllık izin hesaplama · takip: izin takip programı.

Yıllık izin ücreti

Yıllık izin ücreti, işçinin yıllık izin dönemine ait ücretidir ve işveren bunu izin başlamadan önce peşin ödemek ya da avans olarak vermek zorundadır. Belirli bir ücrete dayanmayan, örneğin komisyon veya yüzde usulüyle ücret alan işçide son bir yılın kazancı esas alınır. Sözleşme sona erdiğinde kullanılmamış izinlerin ücreti ödenir; zamanaşımı beş yıldır. Dayanak: 4857 m.57 · m.59 · Ek m.3.

Z

Zamanaşımı

Zamanaşımı, bir alacağın dava yoluyla istenebileceği sürenin dolmasıdır. İş sözleşmesinden doğan yıllık izin ücreti ile kıdem, ihbar, kötü niyet ve eşit davranmama tazminatlarında zamanaşımı beş yıldır. Bu süre, hangi kanuna tabi olursa olsun iş sözleşmesinden kaynaklanan bu alacaklar için geçerlidir; kayıtların saklama süresi planlanırken dikkate alınır. Dayanak: 4857 Ek m.3.

Zimmet

Zimmet, iş hayatında işverenin çalışana teslim ettiği araç, gereç, cihaz ya da anahtarın kime ve hangi durumda verildiğini gösteren kayıttır; teslim tutanağı ya da zimmet formu ile belgelenir. İş Kanunu’nda tanımlanmış bir kavram değildir. İşten ayrılışta iade kontrolünün dayanağıdır; zimmetli eşyanın bedelinin ücretten kesilmesi ise sözleşmede dayanak ve kanundaki sınırları gerektirir. Dayanak: kanunda tanımı yok; kesinti için 4857 m.38.

Zincirleme iş sözleşmesi

Zincirleme iş sözleşmesi, aynı işçiyle belirli süreli iş sözleşmelerinin art arda yapılmasıdır. Esaslı bir neden olmadıkça bu yapılamaz; yapılırsa sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır ve işçi belirsiz süreli sözleşmenin bildirim, kıdem ve iş güvencesi korumalarından yararlanır. Esaslı nedene dayanan zincirleme sözleşmeler belirli süreli olma özelliğini korur. Dayanak: 4857 m.11.

Zorunlu nedenlerle fazla çalışma

Zorunlu nedenlerle fazla çalışma, bir arıza sırasında ya da arıza ihtimalinde, makine ve araçlar için hemen yapılması gereken acele işlerde veya zorlayıcı sebeplerde, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşuluyla yaptırılan fazla çalışmadır. Bu durumda işçinin onayı aranmaz, ancak fazla çalışan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur. Dayanak: 4857 m.42 · Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9.

Sözlükteki tanımlar nereden geliyor?

Kanun terimlerinin tanımı ilgili kanunun resmî metninden, mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel hâlinden okunarak yazıldı; madde numarası her tanımın yanında. Kişisel verilerle ilgili terimlerde 6698 sayılı Kanun’un 3. maddesindeki tanımlar, iş sağlığı ve güvenliği terimlerinde 6331 sayılı Kanun’un 3. maddesi esas alındı. Kıdem tazminatı, 4857 sayılı Kanun’un 120. maddesi gereği hâlâ yürürlükte olan 1475 sayılı eski İş Kanunu’nun 14. maddesine dayanır.

Günlük dildeki terimler (fazla mesai, puantaj, vardiya) kanundaki karşılıklarıyla eşleştirildi. Yargı kararlarına dayanan yorumlar sözlüğe alınmadı: bir terimin mahkeme içtihadıyla şekillenen ayrıntısı için ilgili rehbere ve bir uzmana başvurun. Ücretsiz hesaplama için İK hesaplama araçlarına, hazır formlar için şablonlara bakabilirsiniz.

Bu sözlük bilgi amaçlıdır, hukuki ya da mali müşavirlik tavsiyesi değildir. Somut bir uyuşmazlıkta güncel kanun metnine ve bir uzmana başvurun.