Haftalık çalışma süresi: 45 saat nasıl dağıtılır, günlük çalışma süresi kaç saat olur?

Haftalık çalışma süresi kaç saat?

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir (4857 m.63/1). Bu bir üst sınırdır, hedef değildir: sözleşme 40 ya da 37,5 saat gibi daha kısa bir haftalık süre belirleyebilir. Yer altı maden işlerinde süre günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saattir.

Kanun hafta tatilini takvim haftasına değil, yedi günlük bir zaman dilimine bağlar: bu dilim içinde en az 24 saat kesintisiz dinlenme verilir (4857 m.46). Haftalık toplamı hesaplarken hangi günün dilimin başı sayıldığını işyerinde yazılı belirlemek hesabı tartışmasız kılar; özellikle gece vardiyası Pazar gecesinden Pazartesi sabahına uzanıyorsa saatlerin hangi haftaya yazılacağı baştan bilinmelidir.

Aksi kararlaştırılmamışsa 45 saat, haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Haftanın bir iş gününde kısmen çalışılan işyerinde o gün çalışılan süre 45’ten düşülür ve kalan, diğer günlere bölünür (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4).

Günlük çalışma süresi kaç saat?

Günlük çalışma süresi, haftalık sürenin çalışılan gün sayısına bölünmesiyle bulunur: 6 gün çalışılan işyerinde 7,5 saat, 5 gün çalışılan işyerinde 9 saat. Süre her ne şekilde dağıtılırsa dağıtılsın, fazla çalışma dahil günde 11 saati aşamaz (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4).

Ara dinlenme çalışma süresinden sayılmaz (4857 m.68). 4 saate kadar işte 15 dakika, 4–7,5 saat (7,5 dahil) işte yarım saat, 7,5 saati aşan işte bir saat. 5,5 günlük satırda 45 − 4 = 41 saat beş güne bölünmüştür.

Ara dinlenmenin süreleri ve bölünmesi için ara dinlenme rehberine bakabilirsiniz. Günlük başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerinde işçilere duyurulur (4857 m.67).

45 saat eşit olmayan biçimde dağıtılabilir mi?

Evet. Tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, günde 11 saati aşmamak koşuluyla haftanın çalışılan günlerine farklı biçimde dağıtılabilir (4857 m.63/2). Yönetmelik bu anlaşmanın yazılı olmasını ister (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.5).

Bu hâlde iki aylık süre içinde haftalık ortalama 45 saati aşamaz; buna denkleştirme denir. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle dört aya, turizm sektöründe dört aydan toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar çıkabilir. Denkleştirme uygulanırken ortalama 45 saati aşmayan bir dönemde bazı haftaların 45 saati geçmesi fazla çalışma sayılmaz (4857 m.41/1). Dönemin nasıl kurulduğunu denkleştirme rehberinde anlattık.

Altı örnek hafta

Aşağıdaki haftalar, sözleşmesinde haftalık süre 45 saat olan tam süreli bir çalışan içindir; süreler ara dinlenme düşülmüş net çalışmadır.

C ve E satırlarında günlük süre hiçbir gün 11 saati geçmemelidir: 54 saatlik hafta, örneğin beş gün 10,8 saatle kurulur. F satırı, toplamın doğru olmasının günlük sınırı ihlal etmeye izin vermediğini gösterir.

Kendi haftanızı saat saat girip net süreyi, eksik molayı, 11 saat ve gece sınırlarını görmek için çalışma süresi aracını kullanabilirsiniz.

45 saatin üstü: fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma

Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir (4857 m.41/1–2). Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, o sürenin üstünde ve 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır ve yüzde yirmi beş zamlı ödenir (m.41/3).

• Onay. Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir; onay sözleşme yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınır ve özlük dosyasında saklanır (Fazla Çalışma Yön. m.9). Zorunlu nedenler ve olağanüstü hâller ayrıdır.
• Serbest zaman. İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir; bunu altı ay içinde kullanır (m.41/4–5).
• Yuvarlama. Fazla çalışma hesabında yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır (Fazla Çalışma Yön. m.5).

Zamlı ücretin tutar hesabı ayrı bir konudur; fazla mesai rehberinde örnekle anlattık.

Yıllık 270 saat sınırı

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz (4857 m.41/8). Sınır işyerine değil işçinin şahsına ilişkindir (Fazla Çalışma Yön. m.5): iki şubede çalışan bir kişinin saatleri birlikte sayılır.

Örnek. Her hafta 6 saat fazla çalışan bir çalışan, 45 hafta sonunda 45 × 6 = 270 saate ulaşır; yılın kalan haftalarında artık fazla çalışma yaptırılamaz. Haftada ortalama yaklaşık 5,2 saat, yıl boyu dağıtılabilen tavandır. Yoğun sezonu olan işletmede bu sınır sezonun ortasında dolabilir; planlamayı yıl başında yapmak bu yüzden önemlidir.

Gece çalışması: 7,5 saat

Çalışma hayatında gece, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve en fazla 11 saat süren dönemdir; işçilerin gece çalışmaları 7,5 saati geçemez (4857 m.69). Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve kanunda sayılan petrol işlerinde işçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz (m.41/6).

Örnek. 22.00–06.00 vardiyası yarım saat ara dinlenmeyle 7,5 saat net çalışmadır ve sınırdadır. Aynı vardiyaya bir saat eklemek, toplam haftalık süre 45’in altında kalsa bile gece sınırını aşar. Gece postasının ölçütü ve vardiya değişimi için gece çalışması rehberine bakabilirsiniz.

Kimlere fazla çalışma yaptırılamaz?

Bazı işçiler için haftalık 45 saat aynı zamanda mutlak üst sınırdır: onlara fazla çalışma yaptırılamaz. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.8 bunları sayar; m.7 de fazla çalışma yapılamayacak işleri belirler.

Kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışmada haftalık süre

Normal haftalık çalışma süresi tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenen sözleşme kısmi süreli iş sözleşmesidir (4857 m.13). Kısmi süreli çalışanın haftalık süresi sözleşmesinde yazar ve ücret gibi bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreyle orantılı ödenir.

Çağrı üzerine çalışmada taraflar hafta, ay ya da yıl içinde ne kadar çalışılacağını belirlememişse haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır; işveren çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, en az dört gün önce yapar ve günlük süre kararlaştırılmamışsa her çağrıda işçiyi en az dört saat üst üste çalıştırır (4857 m.14). Kısmi süreli çalışmanın SGK tarafı için kısmi süreli çalışma rehberine bakabilirsiniz.

Telafi çalışması haftalık toplamı nasıl etkiler?

Zorunlu nedenlerle işin durması, bayram öncesi ya da sonrası işyerinin tatil edilmesi veya işçinin talebiyle izin verilmesi gibi hâllerde işveren çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir; bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (4857 m.64). Telafi çalışması günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşuluyla günde üç saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.

Örnek. Bir köprü gününü işçinin talebiyle izinli geçiren 5 günlük düzendeki ekip, sonraki haftalarda günde 1 saat telafi çalışır. Telafi haftasında toplam 50 saat görünse de bu 5 saat fazla çalışma sayılmaz; ancak telafi yapılan gün de 9 + 1 = 10 saatle 11 saatlik sınırın altında kalmalıdır. Ayrıntı: telafi çalışması rehberi.

Hangi süreler çalışma süresinden sayılır?

Çalışma süresi yalnız masa başında geçen süre değildir. İşçinin işveren tarafından işyeri dışında başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi hâlinde yolda geçen süreler, işinde ve her an iş görmeye hazır biçimde iş bekleyerek boş geçirdiği süreler ve emziren işçinin süt izni günlük çalışma süresinden sayılır (4857 m.66). Ara dinlenme ise sayılmaz (m.68).

İşveren, işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır (Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.9). Bu sınırlamalar işyerine değil işçinin şahsına ilişkindir (m.11); 45 saati ve 11 saati ispatlayacak olan, işverenin tuttuğu kayıttır.

Vardiya planlama ekranımızda günlük çalışması 11 saati aşan ya da asgari ara dinlenmeyi karşılamayan vardiya tanımı kaydedilmez, gece 7,5 saati aşan tanımda uyarı verilir. Fazla mesai talep–onay akışında yıllık 270 saat sınırını aşacak onay kabul edilmez ve fazla çalışma onayı kayıtlı olmayan personelin fazla mesaisi onaylanamaz. Ayrıntı: vardiya planlama.

Bu rehber bilgi amaçlıdır, hukuki ya da mali müşavirlik tavsiyesi değildir. Toplu iş sözleşmesi ve iş sözleşmeniz daha lehe hükümler içerebilir.