Fazla mesai hesaplama: İş Kanunu m.41’e göre örnekli anlatım

Fazla çalışma nedir?

4857 sayılı İş Kanunu m.63’e göre çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. m.41’e göre fazla çalışma, bu 45 saati aşan çalışmadır. Ölçü haftadır: bir günün uzun sürmesi tek başına fazla çalışma değildir; haftalık toplam 45 saati geçiyorsa geçen kısım fazla çalışmadır.

Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse (ör. 40 saat), sözleşmeli süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışma fazla sürelerle çalışmadır (m.41/3). İkisi ayrı kategoridir ve zamları farklıdır.

Fazla mesai ücreti: %50 ve %25 zam nasıl uygulanır?

Kanun fazla çalışmanın her saati için ücretin, normal saat ücretinin yüzde elli yükseltilmesiyle ödeneceğini söyler. Yani 1 saatlik fazla çalışma için normal saat ücretinin 1,5 katı ödenir — yarısı değil. Fazla sürelerle çalışmada artış yüzde yirmi beştir: 1,25 katı.

Saat ücreti örnektir. Tutar bordroda hesaplanır; normal saatlerin ücreti zaten aylık ücretin içindedir ve fazla çalışma tutarının üstüne ayrıca eklenmez.

Saat ücreti nasıl bulunur? Aylık ücretlide uygulamada aylık ücret 225’e bölünür: haftalık 45 saat altı güne bölündüğünde günlük 7,5 saat, 30 gün × 7,5 = 225 saat. Bu sayı kanun metninde yazmaz, yerleşik bordro uygulamasıdır. Örneğin aylık brüt ücreti 22.500 TL olan çalışanın saat ücreti 22.500 ÷ 225 = 100 TL’dir. Kısmi süreli çalışanda bölen sözleşmeli süreye göre küçülür.

Ücret yerine serbest zaman

Çalışan isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir (m.41/4): fazla çalışmanın her saati için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalışmanın her saati için 1 saat 15 dakika. Seçim çalışanındır.

Serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullandırılır (m.41/5). Süresinde kullandırmayan işverene her işçi için idari para cezası öngörülmüştür (m.102/c); sürenin dolması çalışanın hakkını ortadan kaldırmaz.

Sınırlar: 270 saat, onay ve gece

• Yıllık 270 saat. Fazla çalışmanın toplamı bir yılda 270 saati aşamaz (m.41/8). Bu sınır fazla çalışmayı sayar; fazla sürelerle çalışma bu sınırı tüketmez.
• Çalışanın onayı. Fazla çalışma için çalışanın onayı gerekir (m.41/7). Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği onayın yazılı alınmasını ve özlük dosyasında saklanmasını öngörür.
• Gece çalışmasında yasak. Gece postasında fazla çalışma yapılamaz; sağlık nedeniyle çalışma süresi kısaltılmış işlerde de yapılamaz.
• Zorunlu nedenler. Arıza, makine ya da araç gereç için acele işler veya zorlayıcı sebepler (m.42) ve olağanüstü hâller (m.43) ayrı kurallara bağlıdır.

İki örnek hesap

Örnek 1 — tam süreli. Saat ücreti 100 TL olan çalışan bir haftada 51 saat çalıştı. 45 saati aşan 6 saat fazla çalışmadır: 6 × 150 = 900 TL. Serbest zaman seçerse 6 × 1,5 = 9 saat. Yıllık 270 saatlik sayaçtan 6 saat düşer.

Örnek 2 — sözleşmesi 40 saat. Saat ücreti 100 TL olan çalışan bir haftada 47 saat çalıştı. 40–45 arası 5 saat fazla sürelerle çalışmadır: 5 × 125 = 625 TL. 45’i aşan 2 saat fazla çalışmadır: 2 × 150 = 300 TL. Toplam 925 TL; 270 saatlik sayaçtan yalnız 2 saat düşer.

Bu rehber bilgi amaçlıdır, hukuki ya da mali müşavirlik tavsiyesi değildir. Toplu iş sözleşmesi ve iş sözleşmeniz daha lehe hükümler içerebilir.