Ücretsiz izin: kanuni haller, SGK primi ve puantajda gösterim

Ücretsiz izin nedir, kanunda nerede düzenlenir?

Ücretsiz izin, iş sözleşmesi askıdayken çalışanın işe gelmediği ve işverenin o günler için ücret ödemediği izindir. 4857 sayılı İş Kanunu’nda genel bir “ücretsiz izin” maddesi yoktur: kanun yalnız yol izni ve doğumla ilgili birkaç hâlde ücretsiz izni zorunlu tutar, diğer bütün ücretsiz izinleri tarafların anlaşmasına bırakır.

Bu rehber İş Kanunu’na tabi özel sektör çalışanlarını anlatır. Devlet memurlarının aylıksız izni ayrı bir kanunla düzenlenir ve burada ele alınmaz. Kanundaki ücretli mazeret izinleri (evlilik, ölüm, babalık) ise ücretsiz değildir; onları mazeret izni rehberinde anlattık.

Kanunda zorunlu tutulan ücretsiz izinler

İş Kanunu dört durumda işverene ücretsiz izin verme yükümlülüğü getirir: yıllık izne bağlı yol izni, doğum sonrası altı aylık izin, doğum sonrası yarım çalışma ve koruyucu aile izni. Bu izinlerde çalışan talep eder; şartlar oluşmuşsa işveren reddedemez.

Kaynak: 4857 s. İş Kanunu m.56 ve m.74 (22/4/2026 tarihli 7578 sayılı Kanun değişiklikleri işlenmiş güncel metin). Analık izni bu değişiklikle doğumdan önce 8, sonra 16 hafta, toplam 24 haftadır.

Eski kaynaklarda doğum sonrası altı aylık iznin “16 haftalık süreden sonra” başladığı yazar. 2026 değişikliğinden sonra bu süre 24 haftadır; tarih taşımayan listelere güvenmeyin.

Yarım çalışma bir tür kısmi ücretsiz izindir: çalışan haftalık çalışma süresinin yarısı kadar çalışır, kalan yarısı için ücret almaz. Ayrıca analık izninin ardından ebeveynlerden biri, çocuk mecburi ilköğretim çağına gelene kadar kısmi süreli çalışma talep edebilir; işveren bu talebi karşılar (m.13). Bu ikisi farklı haklardır.

Anlaşmalı ücretsiz izin: kim isterse ne olur?

Kanunda sayılmayan her ücretsiz izin anlaşmaya dayanır. Çalışan isterse işveren kabul etmek zorunda değildir; işveren isterse çalışanın yazılı kabulünü almak gerekir, çünkü ücretsiz beklemek çalışma koşullarında esaslı değişiklik niteliği taşıyabilir.

• Çalışan talep ederse. Taşınma, uzun tedavi süreci, eğitim ya da aile işleri gibi durumlarda çalışan ücretsiz izin isteyebilir. İşveren kabul ederse süre, başlangıç ve dönüş tarihi yazılı belirlenir.
• İşveren önerirse. İş Kanunu çalışma koşullarında esaslı bir değişikliğin ancak yazılı bildirimle yapılabileceğini; çalışan altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişikliğin onu bağlamayacağını söyler (m.22). İşverenin tek taraflı “ücretsiz izne çıkarması” bu yüzden güvenli bir yol değildir.
• Süre. Kanunda anlaşmalı ücretsiz izin için bir üst sınır yoktur; ama süre uzadıkça sigorta ve yıllık izin etkileri büyür (aşağıda).

Ücretsiz izin SGK primi: eksik gün ve genel sağlık sigortası

Ücretsiz izinli günler için ücret ödenmediğinden prim de ödenmez: işveren o ay için prim ödeme gün sayısını, ücret alınmayan gün kadar eksik bildirir ve eksik günün nedenini belirtir. Belge SGK’ya verilmez, işyerinde saklanır ve istenirse on beş gün içinde gösterilir.

• Prim günü. Ayın bazı günlerinde ücretsiz izinli olan ve o günler için ücret almayan sigortalının prim ödeme gün sayısı, ayın gün sayısından ücret alınmayan günler çıkarılarak bulunur (Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.100/3).
• Eksik gün bildirimi. Aylık prim ve hizmet belgesinde eksik gün sayısı ve eksik çalışma nedeni yazılır (SSİY m.102/1-e).
• Belge. Eksik çalışmayı kanıtlayan belgeler arasında “sigortalı ve işverenin imzasını taşıyan ücretsiz izinli olduğunu kanıtlayan izin belgesi” sayılır. Belge ilgili ayda düzenlenir ama Kuruma verilmez; Kurum isterse on beş gün içinde ibraz edilmezse geçersiz sayılır (SSİY m.102/13).
• Genel sağlık sigortası. Yol izni, doğum sonrası izinler gibi kanunda sayılan ücretsiz izinler dışında, bir takvim yılı içinde toplam bir ayı aşmayan ve işverence belgelendirilen ücretsiz izinde çalışanın genel sağlık sigortalılığı devam eder (5510 m.67).

Örnek. Nisan ayında (30 gün) 6 gün anlaşmalı ücretsiz izin kullanan ve kalan günlerin ücretini alan çalışanın prim ödeme gün sayısı 30 − 6 = 24, eksik gün sayısı 6’dır. Aynı çalışan yıl içinde ikinci kez 4 haftalık ücretsiz izne çıkarsa yıllık toplam 6 + 28 = 34 gün olur ve bir aylık sınırı aşar; bu durumda sağlık hakkı için müşavirinizle durumu önceden değerlendirin.

Yarım çalışma ödeneği alan çalışanda bu ödeneğin alındığını gösteren resmî belge de eksik çalışma belgeleri arasında sayılır (SSİY m.102/13-i). Ödeneğin şartları bu rehberin konusu değildir.

Ücretsiz izin yıllık izni ve hafta tatilini nasıl etkiler?

Ücretsiz izin yıllık izinden düşülemez. Yıllık izin hakkının hesabına etkisi izin türüne göre değişir: doğum sonrası altı aylık ücretsiz izin kanunda açıkça hesaba katılmaz; işverenin verdiği diğer izinler ise çalışılmış gibi sayılır.

• Mahsup yasağı. İşverenin yıl içinde verdiği diğer ücretli ve ücretsiz izinler yıllık izne mahsup edilemez (m.56). Çalışanın onayı olmadan ücretsiz izin günleri yıllık izin bakiyesinden düşülmez.
• Altı aylık doğum sonrası izin. m.74’e göre bu süre yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.
• Diğer izinler. m.55/j “işveren tarafından verilen diğer izinleri” yıllık izin hesabında çalışılmış sayar. Öte yandan m.54, m.55’te sayılanlar dışındaki sebeplerle devamın kesilmesi hâlinde hizmet yılının bitişinin ertelendiğini söyler. Çalışanın kendi isteğiyle aldığı uzun ücretsiz iznin hangi kurala girdiği metinden kesin okunmaz; belirsizlikte işçi lehine okuma, izni çalışılmış saymaktır. Şirket politikanızı yazılı belirleyin.
• Hafta tatili. Bir haftalık süre içinde kalmak üzere işverenin verdiği diğer izinler, hafta tatili ücretine hak kazanmada çalışılmış gün sayılır (m.46). Bir haftayı aşan ücretsiz izinde hafta tatilinin ücreti ayrıca değerlendirilmelidir.

Yıllık izin hakkının nasıl hesaplandığını yıllık izin hesaplama rehberinde adım adım anlattık.

Puantajda ücretsiz izin nasıl gösterilir?

Ücretsiz izin puantajda devamsızlıktan, rapordan ve ücretli izinden ayrı bir kodla ve gün gün işaretlenir. Ay sonunda bu sayı hem ücretten düşülecek günü hem de SGK’ya bildirilecek eksik günü belirler; tek kodda toplanırsa ikisi de yanlış çıkar.

Kod adları örnektir; kanun puantaj kodu belirlemez. Önemli olan her türün ayrı tutulması ve belgesinin aynı ayda düzenlenmesidir.

Ücretsiz izinden dönüş: süre biterse ne olur?

Ücretsiz izin bitince iş sözleşmesi kaldığı yerden devam eder ve çalışan belgedeki dönüş gününde işbaşı yapar. Dönüş gününde gelmeyen çalışanın durumu artık ücretsiz izin değil, devamsızlık açısından değerlendirilir; izin uzatılacaksa bu da yazılı yapılmalıdır.

• Uzatma. Çalışan süreyi uzatmak isterse yeni bir yazılı belge düzenlenir. Sözlü uzatma, sonradan “izinliydi” ile “gelmedi” arasında tartışma yaratır.
• Erken dönüş. Anlaşmalı izinde erken dönüş tarafların anlaşmasıyla olur; kanuni izinlerde (doğum sonrası altı ay gibi) süre çalışanın isteğine bağlı olduğundan çalışan erken dönmek isteyebilir.
• Gelmeme. İzinsiz ve haklı bir sebebe dayanmadan ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki kez tatil gününden sonraki iş günü ya da bir ayda üç iş günü işe gelmemek bildirimsiz fesih sebebidir (m.25/II-g). Bu yüzden dönüş tarihi belgede açıkça yazmalıdır.
• Doğum sonrası izinden dönüş. Analık izni ve altı aylık ücretsiz iznin ardından ebeveynlerden biri kısmi süreli çalışma talep edebilir (m.13); bu talep izinden dönüşte değerlendirilir.

Sık yapılan hatalar

Ücretsiz izindeki hataların çoğu belge ve kayıt eksikliğinden doğar; kanunu bilmemekten değil, izni sözlü verip ay sonunda hatırlamaya çalışmaktan. Aşağıdaki altı hata, uygulamada en sık görülen ve en kolay önlenebilenlerdir.

• İzni sözlü vermek ve belgeyi ay sonunda geriye dönük imzalatmak.
• Ücretsiz izin günlerini çalışanın onayı olmadan yıllık izin bakiyesinden düşmek.
• Ücretsiz izni, raporu ve devamsızlığı puantajda aynı “gelmedi” koduyla işaretlemek.
• Yılda toplam bir ayı aşan ücretsiz izinlerde genel sağlık sigortası durumunu çalışana önceden söylememek.
• Doğum sonrası altı aylık izinde güncel 24 haftalık analık süresini değil eski 16 haftayı esas almak.
• İşveren kaynaklı “ücretsiz izne çıkarma”yı çalışanın yazılı kabulü olmadan uygulamak.

Ücretsiz izin belgesinde ne yazmalı?

Ücretsiz izin belgesi, iznin kimin talebiyle, hangi tarihler arasında ve hangi dayanakla verildiğini gösteren, çalışan ile işverenin imzaladığı kısa bir yazıdır. SGK’nın aradığı en az içerik, iki tarafın imzası ve iznin ücretsiz olduğunun açıkça yazılmasıdır.

• Çalışanın adı soyadı ve sicil bilgisi
• İznin türü: kanuni (m.56 yol izni, m.74 doğum sonrası) ya da anlaşmalı
• Talebi kimin yaptığı ve talep tarihi
• Başlangıç ve bitiş tarihi, işe dönüş günü
• “Bu süre için ücret ödenmeyecektir” ifadesi
• Çalışan ve işveren (ya da yetkili) imzası

Personel takip sistemimizde ücretsiz izin, hastalık, doğum, evlilik, babalık ve ölüm izinleri ayrı izin türleridir. Çalışan talebi kendi telefonundan açar, yönetici onaylar; onaylanan izin puantaja ve izin bakiyesine kendiliğinden işlenir, izinli günler puantajda ayrı hesaplanır. Ay sonunda onaylı puantaj mali müşavirinize CSV ve PDF olarak gider; SGK bildirimi müşavirinizin programında yapılır. Ayrıntı: personel takip programı.

Bu rehber bilgi amaçlıdır, hukuki ya da mali müşavirlik tavsiyesi değildir. Toplu iş sözleşmesi ve iş sözleşmeniz daha lehe hükümler içerebilir.