Mobbing bildirimi: şirket içi güvenli kanal ve mobbing nereye şikâyet edilir?

Mobbing nedir, bildirim neden yazılı olmalı?

Kanun metninde “mobbing” sözcüğü geçmez. Türk Borçlar Kanunu m.417 işverene, işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve bu tür tacizlere uğramış olanların daha fazla zarar görmemeleri için gerekli önlemleri alma yükümlülüğü yükler. Uygulamada mobbing denilen sistematik yıldırma, dışlama ve aşağılama davranışları bu kapsamda konuşulur.

Bildirimin yazılı ve tarihli olması iki taraf için de önemlidir. İş Kanunu m.24/II-d, çalışanın işyerinde başka bir çalışan ya da üçüncü kişiler tarafından cinsel tacize uğramasını ve bunu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmamasını çalışanın haklı nedenle fesih sebepleri arasında sayar. Bildirimin ne zaman yapıldığı ve işverenin ne yaptığı, sonradan sorulacak ilk sorulardır.

İşverenin yükümlülüğü: TBK m.417 ve İş Kanunu

• Kişiliği koruma (TBK m.417). İşveren işçinin kişiliğini korumak ve saygı göstermek, işyerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzen sağlamak, psikolojik ve cinsel tacizi önlemek ve tacize uğrayanın daha fazla zarar görmemesi için önlem almakla yükümlüdür.
• Tazmin. Aynı madde, işverenin kanuna ve sözleşmeye aykırı davranışı nedeniyle kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmininin sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabi olduğunu söyler.
• Eşit davranma (İş Kanunu m.5). İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılamaz.
• Haklı nedenle fesih (İş Kanunu m.24/II). İşverenin işçinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışları ya da cinsel tacizi ile işçinin başka bir çalışan veya üçüncü kişilerce cinsel tacize uğraması ve bildirmesine rağmen önlem alınmaması, sayılan sebepler arasındadır.

Bildirim kanalı bu yükümlülüğün bir aracıdır, yerine geçmez: incelemeyi yürüten ve sonucu belirleyen işverendir.

Etik bildirim kanalı nasıl kurulur?

Çalışanın yaşadığını anlatabilmesi için kanalın hem ulaşılabilir hem güvenli olması gerekir. Bir etik bildirim kanalında aranacak özellikler:

• Kim inceler, baştan belli. İnceleme yetkisi dar tutulur (ör. üst yönetim ve İK); iddiaların önemli bir kısmı yöneticilere yöneldiği için yetki kendiliğinden bütün yöneticilere açılmaz.
• Çıkar çatışması kapatılır. İddia edilen kişi inceleme yetkilileri arasındaysa bildiren onu dışarıda bırakabilmeli; dışarıda bırakılan kişi bildirimi görmemeli ve haber almamalıdır.
• İsimsizlik seçeneği ve dürüst sınırları. İsimsiz bildirimde kimlik kaydedilmemeli; isimsizliğin neyi sağlayıp neyi sağlayamadığı ekranda açıkça yazmalıdır.
• Takip edilebilirlik. İsimsiz bildiren de yanıtları görebilmeli ve ek bilgi verebilmeli; bunun yolu tek seferlik bir takip kodudur.
• İçeriksiz haber. İnceleyene giden bildirim ya da e-posta olayın içeriğini taşımamalı; içerik yalnız yetkili ekranında okunmalıdır.
• Değiştirilemez kayıt. Bildirimin kendisi ve her adım (görüldü, iç not, yanıt, durum, sonuç) sonradan değiştirilemeyecek biçimde kayda geçmelidir.
• Dış yollar şartsız gösterilir. Kanal, çalışanın şirket dışı başvuru yollarını kullanmasının ön şartı olmamalıdır.

İsimsiz bildirim: ne sağlar, sınırı ne?

İsimsizlik bir vaattir ve vaadin sınırı açıkça söylenmelidir. Aksi hâlde çalışan, korunduğunu sandığı bir anda kendini açık eder.

Sınırları yazmak isimsizliği zayıflatmaz; çalışanın neyi paylaşacağına bilerek karar vermesini sağlar.

Bildirimin açıklaması sağlık, cinsel hayat ya da din gibi özel nitelikli kişisel veriler içerebilir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu bu verilere ayrı koruma getirir; bu yüzden erişim yalnız inceleme yetkilileriyle sınırlı tutulmalı ve bildirimler genel etkinlik kayıtlarına yazılmamalıdır.

Bildirim geldiğinde şirket ne yapar?

• Görüldü olarak kaydedin. İlk açılış kayda geçer; bildiren, bildiriminin görüldüğünü (kimin gördüğünü değil) bilir.
• Koruma gerekiyor mu, bakın. Olay sürüyorsa ya da tehlike varsa beklemeden önlem alın; acil tehlikede 112.
• Bağımsız inceleyin. İddia edilen kişi incelemeye katılmaz; tanıklar ve belgeler gizlilik gözetilerek dinlenir ve toplanır.
• İç not ile bildirene yanıtı ayırın. İnceleme notları bildirene gösterilmez; bildirene giden yanıt ayrıca yazılır.
• Sonucu gerekçesiyle kapatın. “Sonuçlandı” denirken sonuç özeti yazılır ve bildirene iletilir.
• Misillemeyi önleyin. İyi niyetle bildirimde bulunan çalışana bu nedenle olumsuz işlem yapılması, işverenin TBK m.417’deki koruma yükümlülüğüyle bağdaşmaz; politikanıza açıkça yazın.

Mobbing nereye şikâyet edilir? Şirket dışı yollar

Şirket içi kanal ilk adım olabilir ama tek yol değildir. Çalışan aşağıdaki yollara şirket içi bildirimi şart koşulmadan başvurabilir:

Haklı nedenle fesih ya da tazminat gibi sonuçları doğurabilecek adımlardan önce bir avukatla görüşün; değerlendirme mahkemenindir.

Çalışan için kontrol listesi

• Her olayı tarih, saat, yer ve varsa tanıkla, olduğu gün yazılı not edin.
• Mesaj, e-posta ve görevlendirme gibi belgeleri saklayın.
• Şirketin bildirim kanalını kullanın; isimsiz bildirimde takip kodunu güvenli bir yere yazın.
• Sonuç alamazsanız şirket dışı yollara başvurun; acil tehlikede 112.
• Fesih düşünüyorsanız kararı vermeden önce bir avukatla ya da baro adli yardım bürosuyla görüşün.

Personel takip sistemimizde personel panelindeki “Güvenli Bildirim” her şirkette açıktır: mobbing, cinsel taciz, ayrımcılık, şiddet, iş güvenliği ve etik ihlali bildirilir; isimsiz seçilirse kimlik kaydedilmez, IP tutulmaz, zaman yalnız gün olarak yazılır ve yanıtlar takip koduyla izlenir. Bildiren, inceleme yetkililerinden kimin görmeyeceğini seçer; varsayılan olarak Yönetici ve İK’nın gördüğü Etik Bildirimleri kutusunda her adım değiştirilemez kayda eklenir. Ayrıntı: her şirkette açık özellikler.

Bu rehber bilgi amaçlıdır, hukuki ya da mali müşavirlik tavsiyesi değildir. Somut bir uyuşmazlıkta bir avukata danışın; toplu iş sözleşmesi ve iş sözleşmeniz ek hükümler içerebilir.